Tanımlar

Konuyu kavramak için önce tanımları ele alalım. Bilmemiz gereken iki tanım var: “Character Set” ve “Collation”

Character Set (Karakter Seti)
Adından anlayabileceğiniz gibi desteklenen karakterleri kast ediyoruz. Örneğin latin5 karakter setindeki “ı” harfinin ASCII kodu latin1 karakter setindeki ý harfi ile aynıdır. Dolayısıyla türkçe bir dokümanı latin1 olarak gösterirseniz tüm ‘ı’ harfleri ‘ý’ olarak gösterilecektir.

Farklı diller aynı karakter setlerine sahip olabilir, örneğin latin1 seti almanca, ispanyolca, ingilizce, isveçce gibi dilleri kapsar.

Notlar:
- Character set, charset, code page gibi isimleri de vardır.
- latin1: ISO-8859-1 ve windows-1252 ile aynıdır.
- latin5: ISO-8859-9 ve windows-1254 ile aynıdır.

Collation (koleyşın)
İki karakterin karşılaştırılmasında kullanılır. Pratikte bu tablo alanlarını sorgularken ve sıralamalarda işe yarar:

SET names latin5;
SELECT * FROM deneme WHERE isim = 'Çağrı';
SELECT * FROM deneme ORDER BY isim;

Yukarıdaki sorguların sonucu isim alanının collation’ına bağlıdır.

Örnekle açıklamak istersek, almancada da “ü” harfi var türkçede de, isveçcede de… Ama bu harflerin alfabedeki yeri dile göre değişiyor yani collation’ı latin1_swedish_ci seçip sıralama yaparsanız ü başka yerde, latin1_german1_ci seçerseniz başka yerde yer alır. Ya da latin1_german1_ci seçerseniz aramalarda ‘ä’ ile ‘a’ aynı kabul edilirken latin1_german2_ci seçerseniz farklı kabul edilir.

Collation altçizgiyle ( _ işareti) parçalara ayırırsak ilk kısım karakterin ait olduğu dil ailesini, ikinci kısım dili, üçüncü kısım ise karşılaştırma şeklini ifade eder.

Örneğin latin1_swedish_ci dediğimiz zaman “latin1″ ailesinden “isveçce” dilini büyük-küçük harf ayrımı olmadan sırala demek istiyoruz.

ci: Case-Insensitive (Büyük – küçük harfe duyarsız)
cs: Case-Sensitive (Büyük – küçük harfe duyarlı. Sadece bazı diller için geçerli, türkçede kullanılmaz)
bin: Binary (Karakteri tanımlayan byte değerine göre karşılaştır demek. Pratikte büyük – küçük harfe duyarlılık istendiğinde kullanılır.

MySQL Dil Ayarı Nasıl Yapılır?

MySQL’le biraz uğraşırsanız dilin ayarlanabileceği tonla yer görürsünüz. Büyükten küçüğe doğru gidersek:

1. Sunucu ayarı
2. Veritabanı ayarı
3. Tablo ayarı
4. Tablodaki alanın ayarı

Not 1: Bu ayarlardan pratikte sizi tek ilgilendiren: tablodaki alanın karakter seti.
Not 2: Buradaki ayarlar ne olursa olsun son sözü yine bağlantıyı kurduktan sonra verdiğiniz “SET NAMES utf8″ komutu söyler.

1. MySQL Sunucusu

MySQL derlenirken tanımlanabilir:

shell> ./configure --with-charset=utf8 --with-collation=utf8_general_ci

Ya da my.cnf / my.ini’de tanımlanabilir:

[mysqld]
character-set-server=utf8
collation-server=utf8_general_ci

Bu tanımlar sadece yeni yaratılacak veritabanları ve tabloların varsayılan karakter setinin utf8, collation’ının ise utf8_general_ci olmasını sağlar. Yani bu tanımları yapsanız bile yine de “SET NAMES utf8″ demeniz gerekecektir.

2. Veritabanı

Veritabanı yaratılırken tanımlanır. Eğer tanımlanmazsa MySQL sunucusundaki tanım neyse o kullanılır.

CREATE DATABASE mydb
  DEFAULT CHARACTER SET utf8
  DEFAULT COLLATE utf8_general_ci;

Bu yapılan tanım da sadece bu veritabanında oluşturulan tabloların varsayılan karakter seti ve collation’ının ne olacağını belirler.

3. Tablo

Tablo yaratılırken tanımlanır. Eğer tanımlanmazsa veritabanındaki tanım kullanılır:

 CREATE TABLE deneme (`x` INT) CHARACTER SET latin5 COLLATE latin5_turkish_ci

Bu durumda tabloya eklenen satırların collation’ı verilmezse latin5_turkish_ci olur.

4. Tablo Alanı

Üstteki tabloya ispanyolca bir alan eklemek istediğimizi düşünelim:

ALTER TABLE deneme ADD `y` VARCHAR( 10 ) CHARACTER SET latin1 COLLATE latin1_spanish_ci;

Tablonun collation’ı türkçe olmasına rağmen alan ispanyolca oldu. Bu alana türkçe giriş yaparsanız ı,ş, ğ gibi karakterleri hatalı görürsünüz.

Çalışma Şekli

Bu kısımda SET NAMES ‘latin5′ ne demek onu detaylandıracağım…

Veritabanının çalışma şeklini düşünürsek, biz sunucuya bir sorgu gönderiyoruz, sunucu da bu sorguyu okuyup bize bir cevap gönderiyor.

1. Gönderdiğimiz sorgu hangi karakter setinde? Biz örneğin ascii mi gönderiyoruz yoksa utf8 mi?
   Bunun için sunucu character_set_client parametresine bakar.
2. Gönderilen sorguyu sunucu hangi karakter setine çevirmeli? Bunun için de character_set_connection ve collation_connection parametrelerine bakar. Yani sunucu gönderilen sorguyu character_set_client karakter setinden character_set_connection karakter setine çevirir.
   collation_connection parametresi sadece iki string birbiriyle kıyaslanacaksa kullanılır. Eğer bir tablo alanını bir string ile karşılaştırıyorsanız kullanılmaz çünkü bu durumda o tablo alanının collation’ı kullanılır.
3. Sunucu sorguyu işleyip veritabanından sonucu çektikten sonra bize gönderir demiştik, bize göndermeden önce sonucun karakter setini değiştirebilir. Bunun için character_set_results parametresini kullanır.

Bütün bu ayarları sunucunun konfigürasyon dosyasından yapabileceğiniz gibi (my.cnf ya da my.ini) doğrudan bir sql cümlesi ile de yapabilirsiniz. Yani php için:

mysql_query("set character_set_client='latin5'");

diyebilirsiniz örneğin.

Sadece türkçe kullanacaksanız eğer şu komuyu verebilirsiniz:

mysql_query("SET character_set_client='latin5'");
mysql_query("SET character_set_results='latin5'");
mysql_query("SET character_set_connection='latin5'");

Her seferinde bu satırları aklımızda tutmamıza gerek olmasın diye MySQL bir kısa yol koymuş, o da:

mysql_query("SET NAMES latin5");

SET NAMES satırından nasıl kurtulurum?

Programcıların SET NAMES satırını unutmaları ihtimaline karşı init_connect parametresini kullanmak pratik olabilir:

[mysqld]
init_connect='SET NAMES latin5'

Tabii veritabanını başlatırken parametre olarak da verilebilir bu.

Performansı arttırmak için veritabanı ayarlarına skip-character-set-client-handshake parametresini ekleyebilirsiniz. Bu durumda tablo alanının collation’ı kullanılacaktır ancak SET NAMES ile dili değiştirmek bu durumda mümkün olmayacaktır. Bir de, bu parametre “super user” ile bağlandığınızda geçersizdir.

Türkçe Dil Desteği ile İlgili Diğer Etkenler

Farklı dillerin doğru desteklenmesi için sadece MySQL’in doğru ayarlanması tabii ki yeterli değil. Dinamik web sitelerini örnek aldığımızda, Apache – PHP – MySQL platformunu düşünürsek:

1. Apache’nin dil ayarı
   Header göndererek apache’de dil tanımlanabilir:

   AddDefaultCharset utf-8

   Bu tanımlanan dil hatalıysa PHP, HTML ve veritabanındaki ayarlarınız ne olursa olsun sorun yaşarsınız.

2. PHP
   PHP’den de aynı apache’deki gibi header gönderilebilir:

   header('Content-type: text/html; charset=utf-8');

   Bu gönderilen header, apache tarafından gönderilenlerin sonuna eklendiği için apache’nin ayarlarını değiştiremez ancak burada dil ile ilgili header yanlış gönderilirse HTML ve veritabanındaki ayarlarınız ne olursa olsun sorun yaşarsınız.

3. HTML
   HTML meta komutu ile header bilgisi simüle edilebilir.

   <meta HTTP-EQUIV="Content-type" VALUE="text/html; charset=utf-8" />

   Eğer PHP ya da apache’den header gönderildiyse bu değer işe yaramaz. Eğer buradaki bilgi hatalı olursa veritabanından doğru dilde çekseniz bile sorun yaşayabilirsiniz.

UTF-8 ile ilgili not

UTF8 sonradan çıkan bir tanım. İçerisinde hemen hemen tüm dilleri barındırdığı için aslında büyük kolaylık. Ancak ilk geliştirilen ASCII formatından farklı bir altyapısı var. Dolayısıyla eğer utf8 kullanmayı seçtiyseniz yukarıdakilere ek olarak bir de dosya formatı sorunu karşınıza çıkıyor.

Eğer PHP ya da HTML sayfalarınızı açtığınız editör UTF8 destekli değilse ya da yeni dosya yarattığınızda dosyayı utf8 olarak kaydetmediyseniz yine sorun yaşayabilirsiniz.

UTF8 başlı başına bir muamma olduğu için çok detaya girmeyeceğim…

Karakter sorunu çözmede izleyebileceğiniz yol

Eğer karakter sorunu yaşıyorsanız aşama aşama şunu yapabilirsiniz:

1. Öncelikle sayfada gösterilen karakterler bozuk mu yoksa yanlış karakter setinde göstermeye çalıştığı için mi öyle gözüküyor onu tespit edin. Bunun için firefox’ta View / Character Encoding kısmından encoding doğru mu gözüküyor bakın. Eğer doğruysa ve problem utf8′leyse hata ya ilgili dosyanın utf8 olmamasıdır ya da veritabanından hatalı geliyordur.

2. Eğer encoding hatalıysa header’larda sorun var mı ona bakın. Header’ları görmek için firefox’un firebug extension’ından ya da ie8′in developer tools’undan vs. yararlanabilirsiniz. Eğer header farklı ise header’ın nereden geldiğini bulun: Ya apache’den ya da PHP’den gelir.

3. Header doğruysa “View source” diyip meta elemanına bakın. Buna “view source” ile bakın zira özellikle dinamik sitelerde kazara birden fazla meta komutunun geldiğine çok şahit oldum.

Konuya tamamen yeni olan kişiler için derinlemesine fakat mümkün olduğunca kısa bir şekilde anlatmaya çalışacağım…

Bu yazıda şunlar var:

• Tanımlar
  Web teknolojileri ile ilgili tanımlar. Kulak aşinalığı olsun diye…
• İstemci Tarafı Teknolojiler
  HTML, CSS, JavaScript, DHTML, Flash nedir
• Sunucu Tarafı Teknolojiler
  PHP, ASP, JSP, ColdFusion, CGI, Apache, IIS, MySQL, Oracle, PostgreSQL

Bu yazı kimler için?

Eğer web hakkında kulaktan dolma birşeyler bulduysanız ama toparlayamadıysanız, bir sürü terim duyuyor ve “bunlar da ne ola” diyorsanız kendi kendinize, bu doküman sizin için diyebilirim.

Ayrıca birçok geliştiricinin, hatta çok tecrübeli olanların bile, işin arkaplanını bilmedikleri için bariz hatalar yaptıklarına sürekli şahit oluyorum. Bu uzun sıkıcı yazıyı “aman biliyorum ben bunları zaten” demeden okuma sabrını gösterebilirseniz 1-2 ipucu da yakalayabilirsiniz belki…

Terimler

İstemci (client): Web teknolojileri için tarayıcı programınız (browser), yani Internet Explorer, Firefox, Safari, Opera vs.vs.

Sunucu (server): “www.huysuzadam.com’a bağlanıyorum” dediğinizde tarayıcınızın bağlandığı bir bilgisayar.

Bu sunucu dediğimiz bilgisayar evinizdeki normal bir bilgisayar gibi birşey de olabilir, ya da sürekli yük altında çalışmaya yönelik daha uzun ömürlü, bir parçası yansa bile çalışmaya devam edebilecek, ev bilgisayarlarına göre çok daha hızlı ama gereksiz özelliklerden arındırılmış, az yer kaplasın diye üzerinden silindir geçmiş gibi ince fakat geniş, özel bir bilgisayar da olabilir.

Protokol: Belirli kurallar dahilinde kurulan bağlantılara internet aleminde protokol adı verilir. Mesela e-posta gönderirken smtp protokolü, internete bağlanırken tcp ve ip protokolleri, web sayfalarına bağlanırken http protokolü kullanılır.

Tarayıcı programlarda adres kısmına “protokolün_adi://” şeklinde hangi protokolle bağlanacağınızı yazabilirsiniz. Hemen çok tanıdık gelecek bir örnek vereyim: “http://”

Diğer örnekler:
https : Secure http (Güvenli http)
news : News feed dediğimiz haber listeleri.
gopher: Dinazor çağından kalma, web’in atası diyebileceğimiz bir protokol
huysuzadam : Olsa ne artistik olur di mi… huysuzadam://huysuz.ozanhazer.com

http protokolü: Çok detaya girmemeye çalışacağım ama bu protokolün özünde istemci (yani internet explorer vb. olan tarayıcınız) sunucuya bağlanır. Nereden geldiği, hangi program olduğu, sıkıştırılmış dosya okuyup okuyamayacağı, ne tür dosyalardan anladığı, tercih ettiği diller gibi bilgileri sunucuya gönderir. Sonra da hangi sayfayı istediğini söyler.

Mesela http://www.huysuzadam.com/fotograflar/flickr.php adresine bağlandığınızda “/fotograflar/flickr.php” adlı sayfanı istiyorum der. Eğer adresin sonunda istenecek sayfa yoksa, yani http://www.huysuzadam.com/ adresine bağlandıysanız istemci “index” sayfasını ister.

Burada önemli bir ipucu verdik: Örneğin hangi sayfadan geldiğimizi istemci gönderiyor. İstemci sizin bilgisayarınızda çalışan bir program olduğuna göre kötü niyetli bir kişiyseniz bu bilgiyi işinize gelecek şekilde yanlış gönderebilirsiniz. Üstelik bunun için programcı olmanıza bile gerek yok.

LAMP: Linux – Apache – MySQL – PHP’nin kısaltması. Bu 4 yazılımı kullanarak her tür web sitesini yapabilirsiniz. Web teknolojileri arasında dünyadaki en yaygın dörtlüdür bu dörtlü.

XHTML yazmam mesela, tableless design umrumda değildir, kod semantik olsun diye dert etmem. Bunların hepsi mutlaka yararları olan standartlar ama aynı zamanda vakit alan, uğraştırıcı şeyler. Ama kodun temiz ve anlaşılır, tüm tarayıcılarda düzgün çalışmasına dikkat ederim o ayrı.

O yüzden HTML validator, CSS validator türevi kodunuzun ne kadar standartlara uyduğunu kontrol eden programları da pek kullanmam, zira ota boka hata mesajı çıkartırlar.

Mesela bu programlara FotoKritik‘te fotoğraf listelediğim bir sayfayı verdiğimde (rakamları atıyorum) 187 tane hata bulundu diyor, bunlardan 170′i “IMG” tag’ına “ALT” özelliği koymamam nedeniyle…

Bilmeyenler için: ALT özelliği görme engeli olan kişiler için düşünülmüş bi komuttur ve standartlar mutlaka tüm imajlarda bu özelliğin bulunması gerektiğini söyler. Aslında gerçekten dikkat edilmesi gereken bir kural…

Allahaşkına FotoKritik bir fotoğraf sitesi, görme engelli arkadaşların yararlanmak isteyeceği belki de son kaynak. Banane ALT özelliğinden…

Allahtan sağolsun benimle benzer düşünen birileri oturmuş Firefox’a bir eklenti yazmışlar: HTML Validator. Bu eklenti sayesinde HTML kodundaki standart dışı ve hatalı kullanımları listelerken ilgili olmadığını düşündüğünüz hata mesajlarını bir daha göstertmeyebiliyorsunuz. Özellikle sayfa görüntüleme ile ilgili problemlerin keşfinde çok işe yarıyor.

Şu yazımda web geliştiricisinin olmazsa olmazı bazı araçları kısaca tanıtmıştım, bu listeye HTML Validator’ı da eklesem iyi olacak…

1. Firefox
2. Firebug
3. Web Developer Toolbar
4. Add’N Edit Cookies
5. Zend Studio
6. prototype ve script.aculo.us
7. HTML Validator

Firefox

Ne alaka, bu araç değil altı üstü browser diyeceksiniz belki. Sadece bir browser değil aslında. Extention özelliği Firefox‘a çok büyük yetenekler kazandırıyor. Aşağıda 3 tane olmazsa olmaz extentiondan bahsedeceğim için öncelikle Firefox kullanmak şart. Hoş zaten “anti-ie6″cı bir insan olduğum için herkese tavsiye ediyordum eskiden ama itiraf etmek lazım ki ie7 oldukça başarılı o yüzden normal kullanıcılar illa firefox kullansın diye huysuzluk yapmıyorum artık.

Firebug

Firebug bir javascript debuggerı, ancak bir debuggerın ötesinde özelliklere sahip. Web 2.0′la ilgili millet atıp tuta dursun, teknolojik gelişimin bana göre en büyük itekleyicilerinden biri javascript için etkili debugger olarak firebug ve benzeri yazılımların çıkması.

Firebug’ın en hoşuma giden özellikleri javascript hatalarını gerçekten çok hızlı tespit edebilmemi sağlaması ve CSS direktiflerinin nereden geldiğini gösterebilmesi. Yani sayfanın ortasında bir yerinde bir formatlama görüyorsunuz ama o formatlamayı üst bir tanımdan alıyor eleman ama içiçe fazla tanımımınız olduğu için o formatlamaya neyin yol açtığını bilmiyorsunuz. Bu durumda firebug işinizi epey kolaylaştırıyor. Mutlaka inceleyin.

Web Developer Toolbar

Bu inanılmaz bir toolbar gerçekten, adından da çağrışım yapacağı üzere bir web geliştiricisinin ihtiyacı olan, akılınıza gelen gelmeyen hemen herşey mevcut. Anlatmaya sayfalar yetmez (en azından bu yazıda), mutlaka kurun ve kurcalayın.

Add’N Edit Cookies

Aslında bu eklentinin yaptığını web developer toolbar da yapıyor ama “Don’t make me think” felsefesini web sitelerinin ötesinde her tür yazılım uygulamasında aradığım için ek olarak bu eklentiyi de kullanıyorum. Cookie’lere çok rahat erişim ve değiştirme / ekleme / silme imkanı sağlıyor. Projenizdeki cookie’den kaynaklanması muhtemel hata ve açıkları denemek için ideal.

Zend Studio (Zend Development Environment)

Ödüllü PHP editörü, daha doğrusu IDE’si. Özellikle 5.5 versiyonu epey stabil olduğu ve daha önce yaşadığım problemlere sahip olmadığı için ayrıca ele almak istedim. ZDE’denin sevdiğim özellikleri:

• Kullanıcı tanımlı class, fonksiyon ve değişkenleri tanıma ve tamamlama yeteneği. Özellikle “Project” yarattıktan sonra diğer dosyalarda tanımlı elemanları da tamamlıyor.
• Tanımlı template’ler ile çok kullandığım kod parçalarını şablon halinde koda ekleyebiliyorum, inanılmaz hız kazandırıyor. Mutlaka kullanın, kullandırın. (Bkz. Tools / Preferences / Templates )
• Fonksiyon adına Ctrl+klik yapınca fonksiyonun tanımlandığı yere gidiyor, fonksiyon farklı dosyadaysa ilgili dosyaya gidip yerini buluyor.
• Inspect özelliği ile o dosyada tanımlı fonksiyonları listeliyor.
• Debugging yeteneği…
• FTP’den doğrudan çalışma yeteneği. Hoş, Dreamweaver’ın “Site” yapısı daha kullanışlı geliyor ama n’apalım…
• “Analyze code” fonksiyonu. Her ne kadar bazı durumlarda gereksiz şeyleri raporlasa da…
• Entegre SQL sekmesi. “Şu tablodaki alanın adı neydi?” sorusu aklıma geldiğinde hızla cevap alabiliyorum bu sayede.

Versiyon 5.5 ile gelenler:

• Font anti-aliasing sorununu gidermişler. DejaVu Sans Mono fontu ve siyah arkaplan ile estetik görünüyor.
• Sanki eski versiyonlara göre daha performanslı.
• FTP’deki dosyaları “Project”e eklerken dosya olarak değil dizin olarak eklenebiliyordu. Öyle olunca da bir üst dizine ftp çekip webroot’ı projeye eklemek gerekiyordu. Dosya ekleme imkanı sağlamışlar, daha kullanışlı olmuş.
• FTP bağlantısında sorun olduğu zaman tüm editör kitlenebiliyordu, şu an biraz daha iyi gibi.

Sevmediğim yanları

• Java tabanlı yazılımları oldum olası sevemedim, nispeten yavaş çalışıyor… “Use OS look & feeling” seçiliyken iyice yavaş.
• Buglar… Ctrl-klik’le fonksiyona gitme bazen saçmalıyor. Bağlantıda sorun varsa bazen donmalar yapabiliyor vs.vs.
• Dreamweaver’daki “Site” mantığı yok. Yani lokal çalışayım sonra bitince sunucuya atayım diyemiyorum. CVS’le ya da SVN’le bu tarz birşeyler yapabiliyorsunuz ama aynı işlevi sağlamadığı gibi versiyon planlama için altyapı kurmaya üşeniyorsanız benim gibi, açıkta kalıyorsunuz.
• Pahalı…

Prototype ve script.aculo.us

Fanatiği olduğum iki javascript kütüphanesi. Prototype, javascript kodlamasını oldukça rahatlatan, cross-browser metotlar ortaya koymuş ve Ajax kütüphanesini de unutmamış. script.aculo.us ise çok şık ve zarif efektleri kolaylıkla uygulamanıza imkan veren, prototype’ın üzerine eklenen bir kütüphane. FotoKritik ve izlesene’de kullandım ve halen geliştirmekte olduğum projelerde de keyifle kullanmaya devam ediyorum…

HTML Validator

HTML ve CSS tarafındaki hatalarınızı bulmanızı kolaylaştıran bir araç. Ayrıca dokümanın standartlara uygunluğunu kontrol amaçlı yazıldığı için kendinizi geliştirmenizi sağlıyor. Bana göre en önemli özelliği hataları filtreleyebilmesi. Muhtelif nedenlerden dolayı standartlara her zaman uymak pek mümkün olmuyor. HTML Validator‘da ilgilenmediğiniz hataların gösterilmemesini sağlayabiliyorsunuz…

Ek bilgi

webdr’nin tercih ettiği eklentilere şuradan ulaşabilirsiniz.