ZF 1.8′den itibaren, ilk kez 1.7 versiyonunda gelen Zend_Tool epey önplana çıktı. Artık “zf create project” gibi bir komutla çalışır bir proje elde etmek mümkün. Tabii gerekli ayarları yaptıktan sonra…

Zend Framework Kurulumu

Bu örnek windows için oluşturulmuştur ama linux ve mac için de mantık benzerdir.

Düzgün ve çalışan bir Apache – PHP – MySQL kurulumu olduğu varsayılmıştır.

PHP’nin “C:\php” altında olduğu varsayılmıştır.

Zend Framework 1.8.4 ile test edilmiştir, eski versiyonlarda çalışmayacağı garanti olup ileriki versiyonlar için söz veremem zira Zend zırt pırt değiştiriyor yapıyı…

Yapılacaklar

• Her projede ayrı ayrı kopyalar oluşturmamak için ZF’ü genel bir dizine koyup php’nin include_path’ine ekleyeceğiz.
• Projeleri otomatik yaratan zf.bat betiğine erişebilmek için zf.bat ve php.exe dosyalarının sistem PATH’ine ekleyeceğiz.
• Projeyi web sunucusunun kök dizini dışındaki bir “Projeler” dizininde oluşturacağız. (Güvenlik nedeniyle asla webroot’ta oluşturmayın!)
• Kök dizini dışında olduğumuz için bir virtual host tanımlayacağız. Böylece şık adreslerimiz de düzgün çalışacak.
• Projemizi test edip ilk kez çalıştığını göreceğiz.

Projenin Geliştirilmesi (Sonraki Yazı)

• Proje dizin yapısına bir göz atacağız.
• Proje ile ilgili ilk ayarları yapacağız (application.ini)
• Veritabanıyla ilgili işlemler için bir model yaratacağız.
• Birkaç action oluşturacağız ama silemeyeceğiz !?!? (Açıklaması var)
• Bir layout oluşturup view’lerimizi bu layout ile ilişkilendireceğiz.
• Basit bir helper oluşturacağız.

Kurulum

Öncelikle son versiyonu indirmekle başlayalım. Full versiyona şimdilik gerek yok o yüzden minimal olan versiyonu indirebilirsiniz.

İndirdiğiniz arşivi açtığınızda bin ve library olmak üzere iki dizin göreceksiniz. Bu dizinlerden bin içerisinde zf.bat, zf.php ve zf.sh dosyaları bulunur. Bu dosyalarla ilgili tanımları yaptıktan sonra projeyi otomatik olarak oluşturacak betikler bunlardır. Diğer dizin olan library altında ise Zend Framework bulunuyor.

ZF’ün PHP include_path’ine Eklenmesi

PHP kurulumunuzun “C:\php” altında olduğunu farz ederek, “C:\php\ZF” diye bir dizin oluşturun.

PEAR kütüphanesinin de “C:\php” içerisinde olduğunu düşünerek en uygun yerin burası olduğuna karar verdim ama başka yerlere kurmak da mümkün aslında.

Kütüphaneye erişebilmek için php.ini dosyasını açıp include_path tanımlamasına “C:\php\ZF\library” dizinini ekleyin.

Apache’yi yeniden başlattığınızda include_path tanımı sayesinde artık hangi dizinde olursa olsun php içerisinden require(“Zend/….”); şeklinde dosya çağırabilir hale geldiniz. Ama çağırmanıza gerek olmayacak o ayrı.

ZF Betiğinin Çalıştırılabilir Dizinlere (Path) Eklenmesi

Bunun için Control Panel → System → Advanced System Settings penceresine gidin (Türkçe windows kullanıcıları başının çaresine baksın).

Environment Varibles’a tıklayınca açılan penceredeki System Variables altından PATH değişkeninin sonuna “C:\php\ZF\bin” ve “C:\php” dizinlerini ekleyin. (Noktalı virgülle ayırarak)

Bu aşamadan sonra bilgisayarınız baştan başlatmanız gerekecek maalesef. (Logout – Login kurtarmaz).

Buraya kadar eğer doğru bir şekilde yaptıysanız “Command Prompt” açıp “zf show version” yazdığınız zaman şöyle bir şey görmeniz lazım:

Zend Framework Version: 1.8.4

İlk Projemizin Oluşturulması

• Eğer yoksa, projeler ile ilgili web sunucunun kök dizininden farklı bir yere bir dizin oluşturun. Mesela benimkisi “D:\Projeler”.
• Bir “Command Prompt” açın ve o dizine cd ile gidin. Projeniz için dizin yaratmayın! zf.bat sizin için otomatik olarak halledecek bunu.
• Şu komutu verin:

  zf create project zf_deneme

ZF betiği projeler dizini altında zf_deneme diye bir dizin oluşturacak ve başlangıç için önerilen dizin yapısını oluşturacaktır:

Virtual Host Tanımlaması

Aslında virtual host olayına girmeden de çalışır hale getirmek mümkün. Bir “Alias” oluşturulabilir (Bkz. önceki yazım), ya da güvenliği boşverip doğrudan kök dizinine yerleştirilebilir ki kesinlikle tavsiye etmiyorum, alışmayın… Ancak her halükarda public dizini için “AllowOverride All” tanımını yapmalısınız.

Windows’da virtual host tanımlamak için önce httpd.conf dosyasını bulun. Bu dosyada:

NameVirtualHost *:80

satırının comment’li olmadığından emin olun. Eğer rewrite modülü yüklü değilse

LoadModule   rewrite_module   modules/mod_rewrite.so

satırını ekleyin ya da başındaki commenti kaldırın.

Virtual host ile ilgili diğer tanımların bulunduğu yere aşağıdakileri tanımlayın (Bu arada virtual host tanımlamaları ayrı bir dosyada tutuluyor da olabilir, apache’nin conf dizinine bir bakın) :

<VirtualHost *:80>
  ServerName localhost
</VirtualHost>

<VirtualHost *:80>
  ServerName zf_deneme.localhost
  DocumentRoot D:\Projects\zf_deneme\public
  <Directory "D:\Projects\zf_deneme\public">
    AllowOverride All
  </Directory>
</VirtualHost>

Yaptığınız değişikliklerin geçerli olması için apache’yi restart etmeniz gereklidir.

Son olarak C:\Windows\System32\drivers\etc dizinindeki hosts dosyasını notepad ile açın ve içerisine

127.0.0.1       zf_deneme.localhost

satırını ekleyin. Windows’u restart etmenize gerek yok…

Artık http://zf_deneme.localhost/ adresine bağlandığınızda projenize erişebiliyor olmanız lazım:

Hazırladığım sıkıştırılmış dosyayı açıp web sunucusu ayarlarında yaptıktan sonra çalışan, basit bir örneğe sahip olacaksınız. Kodlar bir sürü yorumumla dolu, dolayısıyla kodları okuyarak birçok şeyi anlayabilirsiniz.

Baştan şunu belirtmeliyim ki Zend Framework bana göre kesinlikle acemiler için bir framework değil. Otomasyon özellikleri de çok zayıf. Eğer Ruby on Rails (RoR) ayarında bir framework arıyorsanız CakePHP ya da CodeIgniter‘ı (CI) takip etmelisiniz.

Zend Framework’ün avantajı tamamen bağımsız kullanılabilen modülleri sayesinde kendi kurallarını koymak isteyen ustalar için sağlam ve hızlı bir altyapı sunması. Dolayısıyla ZF kullanılarak Rails, CI ya da CakePHP ayarında bir alt-framework yaratılabilir.

Örnek Zend Framework Projesi

Gereksinimler

1. Nesne yönelimli PHP bilgisi olan bir programcı!
2. Apache uzmanı olmasa da temel apache konfigürasyonu yapabilecek bir zat-ı muhterem. Bu zat programcı ile aynı kişi olursa tadından yenmez…
3. PHP 5, Apache, MySQL . ZF’nin php4′ü desteklemediğini hatırlatırım.
4. Apache için mod_rewrite
5. PHP5 için mysqli ya da PDO extension’ı. Mysql extension’ı desteklenmiyor. Ben mysqli kullandım, PDO için application/config.ini‘yi değiştirin.
6. PHP ayarlarından short_open_tag : on olarak ayarlanmalıdır. Eğer bu ayarı yapamıyorsanız application/view/scripts/ altındaki dosyalardaki <?= geçen yerleri <?php echo ile değiştirmeniz gerekebilir. (Bkz. php.ini)

Notlar

1. Windows XP Pro, PHP 5.2.5, Apache 2.2, MySQL 5 kullandım. Farklı platformlar için yorumlamak size kalmış.
2. Bu doküman ZF 1.5.2 için hazırlandı. Yeni versiyonlarda kullanmak isterseniz mutlaka uyumluluk (compatibility) notlarına göz atın. Yeni versiyonlar çıktığı zaman temel mantık aynı kalmasına rağmen ufak tefek uygulama farkları olabiliyor.
3. Internetteki diğer dokümanlarda dizin adları fark edebilir, özellikle de lib dizini ile public. Bu dizinlerin isimleri çok önemli değil, ancak application dizini ve altındaki isimler önemli.
4. Zend Framework UTF-8 ile çalışılmasını önerir. Ben de öneririm ve örnekler utf-8′dir. Kullandığınız editörün utf-8 ile problemi varsa dosyaları bozabilir bu da türkçe karakter sorunu yaşamanıza neden olabilir.
   

Örneği Nasıl Çalıştıracaksınız?

1. Hazırladığım zip dosyasını bilgisayarınıza indirin
2. Webroot olarak tanımlanmamış bir dizine zip’i açın.
3. Web sunucusundan public dizinine erişim sağlayın (alias, vhost ya da documentroot yaparak)
4. Web sunucusunda gerekli rewrite tanımlamasını yapın.
5. application dizini altındaki config.ini‘den veritabanı ayarlarını yapın.
6. sql dizini altındaki zftest.sql’i mysql’e import edin ve zftest veritabanına gerekli yetkileri verin.

Dizin Yapısı

/application   (Kodlama işlerinizin %99'u bu dizin altında  yapılacak)
  /controllers
  /models
  /views
    /helpers
    /scripts

/lib         (Kütüphaneler burada yer alacak, ZF de  dahil)
  /Zend

/public      (Webroot dizini.  Doğrudan erişilecek dosyalar burada)
  /images
  /css
  /js

/sql         (Örnek veritabanının sql'i burada)

Web Sunucusu Ayarları

Uygun bir dizin altında zftest adında bir dizin açın.
Örneğin benim bilgisayarımda webroot c:\apache\htdocs olarak tanımlı ve ben c:\apache\zftest olarak açmayı tercih ettim.
Doğrudan htdocs altında açmadığıma dikkatinizi çekerim!

Zip dosyasının içeriğini zftest altına taşıyın, elinizde şu dizinler olacak:

  C:\apache\zftest\application
  C:\apache\zftest\lib
  C:\apache\zftest\public
  C:\apache\zftest\sql

Apache’nin ayarlarından zftest projemiz için bir alias tanımlayalım:

alias /zftest  "c:\apache\zftest\public"
<Directory "c:\apache\zftest\public">
  AllowOverride All
  Order allow,deny
  Allow from all

  RewriteEngine on

  # RewriteBase sadece alias yapıldığı zaman  gerekli.
  # Vhost ya da DocumentRoot'a kurarsanız gerek yok
  RewriteBase /zftest
  RewriteCond %{SCRIPT_FILENAME} !-f
  RewriteCond %{SCRIPT_FILENAME} !-d

  # Adres kısmına ne yazılırsa yazılsın public/index.php handle edecek
  RewriteRule !\.(js|ico|gif|jpg|png|css)$  index.php
</Directory>

Notlar

1. zftest/public yerine zftest dizinini webroot yapsaydık, diğer dizinlerin altındaki dosyalar doğrudan çağırılabilir ve güvenlik açığı çıkabilirdi. Örneğin http://localhost/application/config.ini adresini keşfeden biri veritabanı şifrenizi öğrenebilir.
2. Alias oluşturmak benim kişisel tercihim. Birden fazla proje olursa her biri için alias tanımı yapmak daha kolay olacaktır. Ama arzu ederseniz web sunucunun DocumentRoot’unu da c:\apache\zftest\public yapabilirsiniz. Bir başka yöntem de virtual host tanımlamak olabilir.

Oluşabilecek Muhtelif Hatalar

Apache’yi yeniden başlatıp sunucuya bağlandığınızda izin hatası (forbidden) alırsanız

1. <Directory "c:\apache\zftest\public"> kısmındaki dizin yolu ile alias’ta verilen dizin yolu aynı olmayabilir.
2. Apache ayarlarından DirectoryIndex komutu index.php’yi içermiyor olabilir. Şuna benzer bir satır olması lazım:
   DirectoryIndex index.html index.php
3. PHP için short_open_tags parametresinin açık olduğundan emin olun…

Eğer sayfa yerine dizin yapısını görüyorsanız yine DirectoryIndex komutunda index.php yer almıyor olabilir.

Rewrite ile ilgili problemlerde mod_rewrite’ın yüklendiğinden emin olun. Debian sistemlerde a2enmod ile aktif hale getirmeniz gerekebilir.

Karşılaştığınız diğer hataları bana iletirseniz buraya eklerim.

Nereden Başlamak lazım?

Örnek çok basit bir telefon rehberi. Yeni kayıt ekleyin, silin, güncelleyin. Daha sonra sırasıyla aşağıdaki dosyaları inceleyerek nasıl çalıştığını anlamaya çalışın. İçerlerine bol bol yorum (comment) yazdım:

Public/index.php
Application/controllers/IndexController.php
Application/views/scripts/index/index.phtml
Application/models/Phone.php

Daha sonra "deneme" sayfalarına bakabilirsiniz: Model, View ve Controller kısımlarını anlamanızda faydası olacaktır.

Örnekteki yaklaşım ile ilgili

Zend Framework; Rails, CakePHP, CodeIgniter, Django gibi frameworklerin aksine gerekli altyapıyı sunup çözümleri programcıya bırakan bir yapı. Dolayısıyla aynı problemleri farklı yöntemlerle çözebilirsiniz. Bu konuda bazı tercihlerim var:

1. View ile ilgili: Template sistemlerinde genelde iki türlü yaklaşım tercih edilir. Biri her template’ın başına header, sonuna footer koymak; diğeri ise bir layout belirleyip o layouttaki boşluklara içerik koymak. Her ne kadar layot yöntemi birçok durum için daha pratik de olsa ben bu örnekte header / footer yöntemini kullandım.
2. Model ile ilgili: Model’da Zend_Db_Table kullanmak da bir opsiyon ancak kişisel görüşüm bu yapının çok kullanışsız olduğu yönünde olduğu için ve internetteki diğer tüm dokümanlarda zaten Zend_Db_Table ile örnek verildiği için Zend_Db kullanarak model’i oluşturmayı tercih ettim.
3. Controller ile ilgili: Birçok benzer örnekte tüm “controller”ları kapsayan tanımlamaların nasıl yapılacağına pek değinilmemiş. Bu konuda ben bir “DefaultController” kullandım ve diğer controller’ları DefaultController’dan extend ettim. Farklı bir yaklaşım olarak “plug-in”ler kullanılabilir. DefaultController’a göz atmayı unutmayın…

Neler Eksik?

Bu örnekte proje geliştirirken sıkça kullanılan bazı gereksinimleri içermedim. Bazılarını basitlikten ödün vermemek için, bazılarını — dürüst olmak gerekirse — tam olarak bilmediğim için, bazılarını ZF dokümanlarından okuyup uygulayabileceğiniz, bazılarını ise ZF tarafından üretilen çözümlerinden hoşlanmadığım ya da uygulamasından hoşlanmadığım için…

Eksikler:

1. Veri kontrolleri (Data Validation and Sanitization)
2. Sayfalandırma (Pagination)
3. Layout
4. Önbellekleme (Caching)
5. Birim testleri (Testing)
6. Çoklu dil desteği (Localization & Internationalization)
7. ZF ile verilen servisler (Services)
8. Otomatik form üretimi (Zend_Form)
9. ORM – ActiveRecord Pattern

Bu önemli eksiklere rağmen Zend Framework’e başlayanlar için işe yarayacağını düşünüyorum.

Kolay gelsin ;)